[ 1285 ] فرق در رجا و استسقا ظاهر است از وجود جسائت و صلابت كه مخصوص به رجاست و عدم علامات كه مخصوص به استسقا است . اين مرض ، چند گونه است : نوع اوّل : آنكه در فم رحم يا جرم او ورم صلب پديد آيد و بدان سبب طمث باز ايستد و ديگر اعراض كه درخور اوست پديد آيد . علامت و علاج او : همان است كه در اورام رحم كه صلب باشد گفته آيد . نوع دوم : آنكه اخلاط بسيار بر رحم ريزد مع حرارت شديد پس به تحليل رود از او آنچه لطيف است و ما بقى غليظ و كثيف شده بماند . و باشد كه اين مادهء كثيفه به عمل حرارت اكتساب كند شكل قطعه‌يى لحميه [ يعنى گوشتى ] ذى صورت مّا [ يعنى داراى صورتى اندك ] . و علامت او ، وقوع سوء مزاج گرم است در رحم و عقب آن رجا پديد آمدن و گرمى نواحى رحم شاهد اين قسم است . علاج : اگر حرارت و امتلاى دموى بود ، فصد باسليق و صافن كنند و بعد از آنكه حرارت زايل شود يا ماده‌يى ديگر بوده باشد ، جهت نضج [ در ] هر روز ماء الاصول به روغن بيدانجير آميخته بدهند و طبيخ تخم باديان و تخم كاسنى و تخم كشوث و انيسون با گلقند سود دارد . و پس از حصول نضج ، مستفرغ سازند ماده را به حبّ اياره و حبّ منتن و حبّ سكبينج به چند دفعه . و ايارج لوغاذيا و ايارج جالينوس سود دارد . و پس از تنقيه ، جهت قلع و استيصال ماده ، دحمرثا و دواء الكركم و ترياق اربعه دهند يا طبيخ ترمس و ابهل و مشكطرامشيع و جز آن هرچه برون آرندهء جنين ميت بود . و زيره و صعتر و قردمانا و بابونه و جاوشير به آب كرفس بر شكم ضماد نمايند . و روغن ياسمن و خيرى و سداب بمالند . و خاكستر و نمك گرم كرده تكميد فرمايند . و قرص مرّ به آب ابهل خوردن نفع دارد . و هرچه در احتباس طمث گفته آيد از مشروبات و حمولات مدرهء حيض سودمند است . و گفته‌اند كه اگر دو درم ابهل يا يك قدح آب يك هفته زن را بنوشانند ، جنين و رجا را اسقاط نمايد . نوع سوّم : آنكه باد غليظ در طبقات رحم محتبس شود و تحليل نيابد . و علامت او ، تمدد و انتفاخ است و علامات استسقاء طبلى پيدا شدن . علاج : شربت بزورى و ماء الاصول دهند . و كاسرات نفخ از ضماد و معجون و حقنه و